SKAZANIE OSKARŻONEGO BEZ PRZEPROWADZANIE ROZPRAWY

Instytucja skazania sprawcy przestępstwa bez przeprowadzania rozprawy wprowadzona została przepisami kodeksu postępowania karnego z 1997 r. stanowiąc istotne novum w polskim procesie karnym. Przewidziana jest w art. 335 k.p.k. i polega na możliwości złożenia przez prokuratora wniosku o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzania rozprawy i orzeczenie, uzgodnionych z oskarżonym kary lub środka karnego. Możliwość taka dotyczy wszystkich przestępstw, które są zagrożone karą nie przekraczającą 10 lat pozbawienia wolności, a których okoliczności popełnienia nie budzą wątpliwości, zaś postawa sprawcy wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte mimo nieprzeprowadzania rozprawy.

Sąd orzeka w takim przypadku, nie przeprowadzając postępowania dowodowego i wydaje wyrok na posiedzeniu. W posiedzeniu tym , zgodnie z przepisami kodeksu postępowania karnego , obowiązkowym jest udział stron i pokrzywdzonego tylko wtedy, gdy sąd lub prezes sądu tak zarządzi. Brak takiego zarządzenia powoduje, że udział ten jest wyłącznie uprawnieniem. Dodać jednak należy, iż zgodnie z treścią § 251 Regulaminu wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury ( Dz.U. z 1992 r. nr 38, poz. 163 z późn. zmianami ), udział prokuratora w posiedzeniu jest obowiązkowy, ponieważ przepis ten przewiduje obligatoryjną obecność oskarżyciela publicznego w przypadkach rozpoznawania wniosków przez niego złożonych.

Pierwotnie obowiązujący przepis art. 335 k.p.k. miał znacznie węższy zakres, gdyż dotyczył jedynie przestępstw zagrożonych karą nie przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności, zaś uzgadnianie kary z oskarżonym mogło następować przy uwzględnieniu nadzwyczajnego złagodzenia przewidzianego w art. 60 kodeksu karnego. Również kwestia warunkowego zawieszenia ograniczona była przepisami części ogólnej kodeksu karnego. Ponadto kierowany do sądu wniosek w tym przedmiocie, musiał być odrębnym pismem występującym obok aktu oskarżenia.

Zmiana, która nastąpiła wraz z ustawą z 10 stycznia 2003 r. ( Dz. U. z 2003 r. nr 17, poz.155), miała na celu rozszerzenie zakresu stosowania tej instytucji. U jej podstaw leżało jak najdalej idące uproszczenie i przyspieszenie postępowania. Nie obojętnymi również były oszczędności, jakie mogą mieć miejsce w przypadkach stosowania art. 335 k.p.k. W chwili obecnej wniosek, złożony przez prokuratora o skazanie bez przeprowadzania rozprawy, może być zawarty w akcie oskarżenia, który nie musi zawierać uzasadnienia, a jedynie może być ograniczony do wskazania okoliczności uzasadniających złożenie przez prokuratora wniosku w trybie art. 335 k.p.k.

Nowelizacja instytucji skazania bez przeprowadzania rozprawy wprowadziła daleko idące zmiany również w zakresie możliwości wymiaru kary, którą w fazie postępowania przygotowawczego prokurator uzgadnia ze sprawcą.

Znalazło to odzwierciedlenie w orzecznictwie. Według zasad obowiązującej procedury karnej "(...) to nie oskarżony musi udowodnić swoją niewinność, lecz oskarżyciel udowodnić winę oskarżonego. Przy czym udowodnić, tzn. wykazać w sposób nie budzący wątpliwości wiarygodnymi dowodami - bezpośrednimi lub pośrednimi; te ostatnie w postaci tzw. poszlak mogą być uznane za pełnowartościowy dowód winy oskarżonego jedynie wtedy, gdy zespół tych poszlak pozwala na ustalenie jednej logicznej wersji zdarzenia, wykluczającej możliwość jakiejkolwiek innej wersji"[2].

Możliwości te wynikają nie tylko z zamiaru ustawodawcy dotyczącego upraszczania i przyspieszania postępowania, ale również z założenia, iż stosowanie tej instytucji winno stanowić swoistego rodzaju premię dla sprawców przestępstw.

Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej kodeks postępowania karnego, ugoda pomiędzy uczestnikami procesu zarysowuje perspektywę rezygnacji w wielu przypadkach z długotrwałego i uciążliwego postępowania dowodowego i zwalnia organ procesowy od prowadzenia sformalizowanego postępowania, oferując sprawcy łagodniejszy wymiar kary.

Wskazuje na to zawarta w §2 art. 335 k. p. k możliwość ograniczenia postępowania dowodowego poprzez zaniechanie przeprowadzania dowodów, co do których istnieje możliwość ewentualnego przeprowadzenia ich na rozprawie. Wynika z tego obowiązek przeprowadzenia tych wszystkich dowodów, co do których zachodzi niebezpieczeństwo ich utraty.

Natomiast sprawca, który przyzna się do popełnienia zarzucanego mu czynu i wyjaśni w sposób nie budzący wątpliwości okoliczności jego popełnienia, może liczyć na wymierne dla siebie korzyści, a mianowicie wymierzenie mu łagodniejszej kary niż przewiduje to kodeks karny. Możliwość ta wynika z wprowadzonego ustawą nowelizacyjną art. 343 k.p.k., który to zawiera obecnie samodzielne podstawy do zastosowania instytucji nadzwyczajnego złagodzenia oraz warunkowego zawieszenia w o wiele szerszym zakresie niż przewiduje je kodeks karny:

  • nadzwyczajne złagodzenie kary może nastąpić w innych warunkach niż przewidziane w art. 60 § 1-4 k.k.
  • warunkowe zawieszenie wykonania kary może nastąpić niezależnie od przesłanek określonych w art. 69 § 1-3 k.k.( można warunkowo zawiesić karę aż do 5 lat pozbawienia wolności na okres próby aż do 10 lat)
  • można również ograniczyć skazanie do orzeczenia tylko środka karnego w postaci: pozbawienia praw publicznych, zakazu zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej, zakazu prowadzenia pojazdów, obowiązku naprawienia szkody, nawiązki, świadczenia pieniężnego lub podania wyroku do publicznej wiadomości, jeżeli przestępstwo jest występkiem zagrożonym karą do 5 lat pozbawienia wolności

Wyraźne określenie w art. 343 § 2 k.p.k., kiedy i na jakich zasadach powyższe instytucje mogą być zastosowane, powoduje, iż przepis ten ma charakter materialnoprawny, nadając w konsekwencji samej instytucji skazania bez rozprawy charakter materialnoprocesowy.

Trzeba jednak pamiętać, że wyrażenie zgody przez oskarżonego na skazanie złożone w trybie art. 335 § 1 k.p.k. nie zwalnia prokuratora i sądu od obowiązku zbadania, czy oskarżony jest rzeczywiście winny popełnienia zarzucanego mu przestępstwa (wyrok SN z dnia 22.08.2001r., sygn. III KKN 372/99, LEX nr 52007). Odstąpienie od dokonania określonych czynności możliwe jest natomiast tylko wtedy, gdy dotychczas zebrane dowody w sposób oczywisty potwierdzają popełnienie przez podejrzanego zarzucanego mu przestępstwa. Praktyczne zastosowanie tego przepisu wymaga ostrożności dla wyeliminowania składania wniosków w sprawach, w których niedostateczność dowodów pokrywana byłaby zgodą podejrzanego na łagodniejsze skazanie.

Ustawowy wymóg, by okoliczności popełnienia przestępstwa nie budziły wątpliwości, nie oznacza konieczności przyznania się podejrzanego do winy. Jednak w sytuacji gdy podejrzany nie przyznaje się do popełnienia zarzucanego mu czynu, skierowanie wniosku w trybie art. 335 k.p.k., przy jednoczesnej rezygnacji z dalszych czynności dowodowych, należeć będzie, zapewne, do wyjątków.

Oświadczenie, dotyczące skazania bez przeprowadzania rozprawy może złożyć każdy podejrzany nawet, jeśli nie posiada pełnych zdolności do czynności prawnych w rozumieniu kodeksu cywilnego, np. osoba, która ukończyła 15 lat. Do jego złożenia nie jest wymagana zgoda pokrzywdzonego. Uprawnienie do złożenia wniosku z 335 k.p.k. w akcie oskarżenia przysługuje tylko prokuratorowi. Możliwe jest również cofnięcie przez - oskarżonego uzgodnionego wcześniej wniosku o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy w każdym czasie aż do wydania orzeczenia.

Prokurator jest związany treścią wniosku, jeżeli stan faktyczny nie ulegnie zmianie.

Nie ma zakazu stosowania instytucji dobrowolnego poddania się karze do sprawcy popełniającego przestępstwo w warunkach recydywy, jednak jej zastosowanie powinno być uzasadnione wyjątkowymi okolicznościami sprawy.

Sąd jest związany wnioskiem prokuratora i jakiekolwiek zmiany jego treści muszą powodować rozpoznanie sprawy na zasadach ogólnych. Sąd może jedynie wpłynąć na zmianę wniosku przez prokuratora lub oskarżonego, ale nie może sam go zmienić . Podobnie, wobec stwierdzenia, że nie zachodzą podstawy do wymierzenia oskarżonemu jednej z kar lub środków karnych wymienionych w art. 335 § 1 k.p.k. ani odstąpienia od wymiaru kary - jest wtedy zobligowany do rozpoznania sprawy na zasadach ogólnych (Wyrok SN z dnia 21.03.2003 r., sygn. II KK 36/03, LEX nr 78407).

Zasada domniemania niewinności znalazła odzwierciedlenie w art. 13 prawa prasowego, który stanowi, że nie wolno wypowiadać w prasie opinii co do rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym przed wydaniem orzeczenia w I instancji, a także nie wolno publikować w prasie danych osobowych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, jak również danych osobowych i wizerunku świadków, pokrzywdzonych i poszkodowanych, chyba że osoby te wyrażą na to zgodę. Właściwy prokurator lub sąd może zezwolić, ze względu na ważny interes społeczny, na ujawnienie danych osobowych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe.

Zapadły wyrok podlega zaskarżeniu przez strony z tym, że nie obowiązuje wtedy zasada reformationis in peius, a mianowicie sąd może orzec na niekorzyść oskarżonego nawet, jeżeli złożono apelację na jego korzyść (wyjątek od fundamentalnej zasady !).

      Reasumując, stosowanie instytucji skazania bez rozprawy możliwe jest, gdy:
  • czyn popełniony przez sprawcę jest występkiem zagrożonym karą nie przekraczającą 10 lat pozbawienia wolności
  • okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości
  • postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte, mimo nieprzeprowadzania rozprawy
  • prokurator uzgodni z podejrzanym wniosek co do kary lub środka karnego
  • prokurator składa wniosek o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy
  • sąd uzna, że zachodzą podstawy do uwzględnienia wniosku (art. 343 § 7 kpk)

Praktyka i dane statystyczne wskazują na coraz szersze stosowanie tej instytucji, a tym samym usprawnienie postępowań przygotowawczych oraz sądowych. Jednak stosowanie tego przepisu wymaga wzmożonej analizy popełnionych przez sprawców czynów oraz ich okoliczności, oceny ich „niewątpliwości” i precyzji wnioskowanych kar, co w konsekwencji prowadzić będzie do uniknięcia ewentualnych modyfikacji wniosków na posiedzeniu lub kierowania sprawy z posiedzeń na rozprawę.

Należy jeszcze raz podkreślić, iż instytucja skazania bez przeprowadzenia rozprawy przynosi korzyści również, a nawet przede wszystkim sprawcom przestępstw, mogących być skazywanymi z dobrodziejstwem złagodzenia kary i to w sposób wykraczający poza zakres nadzwyczajnego złagodzenia uregulowany w części ogólnej kodeksu karnego.

Ewa Kotyra-Miklasiewicz, Świdnica
wszelkie prawa zastrzeżone