POKRZYWDZONY - KIM JEST, CO MOŻE

Rozwiązania prawne uchwalonego w dniu 6 czerwca 1997 r. kodeksu postępowania karnego w zasadniczy sposób wzmacniają rolę i znaczenie pokrzywdzonego w toku postępowania karnego. W postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony jest stroną (art.299 § 1 kpk), natomiast w postępowaniu jurysdykcyjnym może wystąpić w roli strony jako oskarżyciel posiłkowy, oskarżyciel prywatny oraz powód cywilny. Z istoty roli w jakiej występuje w postępowaniu karnym pokrzywdzony wynikają jego konkretne uprawnienia.

Zgodnie z art. 49 kpk pokrzywdzonym jest osobą fizyczną lub prawną, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Mimo braku osobowości prawnej pokrzywdzonym może być także instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna. W przypadku wyrządzenia szkody w mieniu takiej instytucji, jeżeli nie działa jej organ, prawa pokrzywdzonego mogą wykonywać organy kontroli państwowej ( np. NIK, organy kontroli skarbowej), które w zakresie swojego działania ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o wszczęcie postępowania. Za pokrzywdzonego uważa się także zakład ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia.

Jeżeli pokrzywdzonym jest małoletni albo ubezwłasnowolniony całkowicie lub częściowo, prawa jego wykonuje przedstawiciel ustawowy (ojciec, matka) albo osoba, pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje. W razie śmierci pokrzywdzonego prawa, które by mu przysługiwały, mogą wykonywać osoby najbliższe, a w wypadku ich braku lub nieujawnienia - prokurator.

Między innymi w zależności od roli pokrzywdzonego w zakresie inicjatywy wszczęcia postępowania karnego można dokonać podziału przestępstw na:

  • przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego, czyli z urzędu , a więc z inicjatywy organu ścigania i niezależnie od woli pokrzywdzonego (art.10 § 1 kpk)
  • przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego, lecz na wniosek pokrzywdzonego (art.12 § 1 kpk)
  • przestępstwa z oskarżenia prywatnego, czyli na skutek skargi pokrzywdzonego bezpośrednio do sądu (art. 59 § 1 kpk)

Zasadą jest, że przestępstwa zgodnie z zasadą legalizmu ścigane są z urzędu i niezależnie od woli pokrzywdzonego, a więc nawet w sytuacji gdyby pokrzywdzony nie rościł do sprawcy żadnej pretensji. Mając na uwadze, że przestępstwo godzi w interes publiczny, oskarżyciel publiczny w imię tego interesu zobowiązany jest wnosić i popierać oskarżenie.

W sprawach o przestępstwa ścigane na wniosek, z chwilą złożenia wniosku, postępowanie toczy się z urzędu. Wniosek w postępowaniu przygotowawczym może być cofnięty za zgodą prokuratora, a w postępowaniu sądowym za zgodą sądu, za wyjątkiem przestępstwa zgwałcenia (art. 197 kk).

Istnieje jednak specyficzna kategoria przestępstw, które godzą tylko pośrednio w interes publiczny, bezpośrednio zaś w interes prywatny pokrzywdzonego, np. zniewaga. Cechują się one znacznie mniejszą szkodliwością społeczną, stąd też w tych sprawach oskarżenie pozostawione jest przez cały bieg procesu pokrzywdzonemu. Są to przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego.

Pokrzywdzony w znaczeniu procesowym jest to osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Poszczególnymi dobrami prawnymi są np. życie, zdrowie, mienie, wolność, cześć, bezpieczeństwo w komunikacji itp.

W toku postępowania przygotowawczego pokrzywdzony posiada uprawnienia do składania wniosków o dokonanie czynności śledztwa lub dochodzenia (art. 315 § 1 kpk), takich na przykład jak: przesłuchanie dodatkowych świadków, dokonanie oględzin miejsca, osób lub rzeczy, czy też powołania biegłego. Nadto pokrzywdzony ma prawo uczestniczenia we wnioskowanych czynnościach dowodowych (art. 315 § 2 kpk). Stąd też, jeżeli pokrzywdzony złoży wniosek o przesłuchanie dodatkowego świadka, może brać udział w tej czynności procesowej. Może on także żądać sądowego przesłuchania świadka w toku postępowania przygotowawczego, jeśli grozi niemożność przesłuchania świadka w późniejszej fazie postępowania przed sądem (art. 316 § 1 kpk). Pokrzywdzony może również żądać dopuszczenia do każdej innej czynności dowodowej (art. 317 kpk). Prokurator może odmówić dopuszczenia do udziału w czynności ze względu na ważny interes śledztwa lub dochodzenia (art. 317 § 2 kpk). Pokrzywdzony posiada także uprawnienia do przeglądania, za uprzednią zgodą prowadzącego dochodzenie lub śledztwo, akt postępowania (art. 156 § 5 kpk). Może również żądać odpisu protokołu czynności, w której uczestniczył lub miał prawo uczestniczyć, jak też dokumentu pochodzącego od niego lub sporządzonego z jego udziałem (art. 157 § 3 kpk).

Organ prowadzący postępowanie przygotowawcze ma obowiązek doręczenia pokrzywdzonemu odpisu postanowienia o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłych albo instytucji naukowej lub specjalistycznej oraz na wniosek pokrzywdzonego zezwala na wzięcie udziału w przesłuchaniu biegłego i zapoznaniu się z opinią (art. 318 kpk).

W trakcie trwania śledztwa lub dochodzenia pokrzywdzony ma prawo na zasadach ogólnych zaskarżać postanowienia i zarządzenia wydane w postępowaniu przygotowawczym (art.459 § 1, art. 465 § 1 i art. 466 §1 kpk), w tym także postanowienia o odmowie wszczęcia, umorzeniu i zawieszeniu postępowania (art. 306 § 1 kpk). Pokrzywdzonego zawiadamia się o zamknięciu dochodzenia lub śledztwa, o przesłaniu aktu oskarżenia do sądu lub o skierowaniu do sądu wniosku o warunkowe umorzenie postępowania.

W trakcie trwania śledztwa lub dochodzenia pokrzywdzony ma prawo na zasadach ogólnych zaskarżać postanowienia i zarządzenia wydane w postępowaniu przygotowawczym (art.459 § 1, art. 465 § 1 i art. 466 §1 kpk), w tym także postanowienia o odmowie wszczęcia, umorzeniu i zawieszeniu postępowania (art. 306 § 1 kpk). Pokrzywdzonego zawiadamia się o zamknięciu dochodzenia lub śledztwa, o przesłaniu aktu oskarżenia do sądu lub o skierowaniu do sądu wniosku o warunkowe umorzenie postępowania.

Pełnomocnikiem instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej może być także radca prawny albo inny pracownik tej instytucji lub organu nadrzędnego. W zakresie roszczeń majątkowych pełnomocnikiem osoby prawnej innej niż wyżej wspomniane, jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej, a także osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą może być również jej radca prawny.

W postępowaniu jurysdykcyjnym pokrzywdzony może wystąpić w roli strony jako oskarżyciel posiłkowy, oskarżyciel prywatny lub powód cywilny.


Opracowano w Prokuraturze Okręgowej w Świdnicy.