POKRZYWDZONY - JAKO POWÓD CYWILNY

W postępowaniu karnym pokrzywdzony może żądać by sąd w ramach procesu karnego rozpoznał także kwestie odpowiedzialności cywilnej sprawcy. Taka możliwość ma na celu przyspieszenie i ułatwienie pokrzywdzonemu zaspokojenia jego roszczeń. Wytoczenie powództwa w ramach procesu karnego ma jeszcze jeden pozytywny aspekt. Zgodnie z art. 642 kpk powód cywilny jest tymczasowo zwolniony od obowiązku uiszczenia wpisu od powództwa cywilnego.

Wytoczenie powództwa cywilnego powoduje konieczność przeprowadzenia szeregu czynności tworzących w postępowaniu karnym specjalny nurt, związany z roszczeniami cywilnoprawnymi i wyodrębniony w jakimś stopniu z pozostałej części tego postępowania. Zespół tych czynności w toku postępowania karnego nazywany jest procesem adhezyjnym, a wytoczone powództwo – powództwem adhezyjnym.

Pokrzywdzony może aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej wytoczyć przeciw oskarżonemu powództwo cywilne w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z przestępstwa (art. 62 kpk). W takiej sytuacji pokrzywdzony w procesie karnym przed sądem występuje jako powód cywilny.

W razie śmierci pokrzywdzonego osoby najbliższe do chwili rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej mogą wytoczyć powództwo cywilne o przysługujące im roszczenia majątkowe wynikające z popełnienia przestępstwa. W przypadku, gdy pokrzywdzony wytoczył w postępowaniu karnym powództwo cywilne, a następnie zmarł, w jego prawa mogą wstąpić osoby najbliższe i dochodzić przysługujących im roszczeń (art.63 kpk).

Przedmiotem powództwa mogą być wyłącznie roszczenia majątkowe, co nie oznacza, że w procesie można dochodzić tylko roszczeń z tytułu szkody majątkowej. Przedmiotem powództwa może być również zadośćuczynienie pieniężne za szkodę niemajątkową. Podstawa odszkodowania jest określona w prawie cywilnym. Czyn stanowiący podstawę odpowiedzialności karnej odpowiadający cechom przestępstwa, może jednocześnie odpowiadać cechom czynu niedozwolonego w rozumieniu prawa cywilnego.

Przedmiotem powództwa cywilnego w procesie karnym może być roszczenie obejmujące zarówno poniesione straty ( damnum emergens), jak korzyści, które pokrzywdzony mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono (lucrum cessans).

Powództwo cywilne pokrzywdzony może zgłosić już w toku postępowania karnego. Organ prowadzący postępowanie jest wtedy zobowiązany do załączenia pozwu do akt sprawy. Postanowienie co do przyjęcia powództwa wydaje sąd po wpłynięciu sprawy z aktem oskarżenia. Wraz z powództwem cywilnym pokrzywdzony może złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia, w którego przedmiocie orzeka prokurator. Uwzględniając wniosek prokurator wydaje postanowienie o zabezpieczeniu na mieniu podejrzanego składników majątkowych celem zabezpieczenia roszczenia pokrzywdzonego.

Pozew powinien spełniać określone w art. 119 kpk wymogi formalne odnoszące się do każdego pisma procesowego, a nadto te, które wynikają z art. 187 § 1 kpc, mającego zastosowanie w postępowaniu karnym na zasadzie art. 70 kk. W pozwie powinno więc znaleźć się dokładnie określone żądanie, określenie wartości przedmiotu sporu, a także okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie.

Powód cywilny w procesie karnym może działać również przez pełnomocnika (art. 87 § 1 kpk).

W przypadku umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego pokrzywdzony w terminie zawitym 30 dni od daty doręczenia postanowienia może żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych. Jeżeli pokrzywdzony w terminie tym nie zgłosi żądania, zabezpieczenie upada, a wniesiony poprzednio pozew nie wywołuje skutków prawnych (art. 69 kpk).

W przypadku niestawiennictwa powoda cywilnego do chwili rozpoczęcia przewodu sądowego (odczytania aktu oskarżenia), sąd pozostawia powództwo cywilne bez rozpoznania, chyba że powód złożył wniosek o rozpoznanie powództwa mimo jego nieobecności. Sąd przed rozpoczęciem przewodu sądowego ma obowiązek odmówić przyjęcia powództwa cywilnego, jeżeli:

  • powództwo cywilne z mocy przepisu szczególnego jest niedopuszczalne
  • roszczenie nie ma bezpośredniego związku z zarzutem aktu oskarżenia
  • powództwo zostało wniesione przez osobę nieuprawnioną
  • to samo roszczenie jest przedmiotem innego postępowania lub o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono
  • po stronie pozwanych zachodzi współuczestnictwo konieczne z instytucją państwową, samorządową lub społeczną albo osobą, która nie występuje w charakterze oskarżonego
  • złożono wniosek, o którym mowa w art.46 § 1 Kodeksu karnego

Jeżeli nie zachodzą wymienione wyżej okoliczności, a pozew odpowiada warunkom formalnym, sąd orzeka o przyjęciu powództwa cywilnego. W przypadku, gdyby okoliczności te ujawniły się po rozpoczęciu przewodu sądowego, sąd mimo przyjęcia powództwa cywilnego pozostawia je bez rozpoznania (art.65 kpk).

W toku rozprawy powód cywilny może dowodzić istnienia tych tylko okoliczności, na których opiera swoje roszczenie (art.66 kpk). Realizacja tych uprawnień obejmuje nie tylko prawo do wykazywania, czy i jaką szkodę poniósł on na skutek przestępstwa, ale także prawo do wykazywania okoliczności, których szkoda ta jest następstwem, a więc będących jednocześnie podstawą odpowiedzialności karnej oskarżonego. Uzasadnieniem możliwości dowodzenia winy oskarżonego przez powoda cywilnego jest fakt, iż ustalenie winy sprawcy w sensie karnoprawnym jest jednocześnie warunkiem merytorycznego orzekania w przedmiocie powództwa cywilnego w procesie karnym. Okoliczności dotyczących kwalifikacji prawnych czynu powód może dowodzić tylko o tyle, o ile kwalifikacja prawna odgrywa rolę z punktu widzenia podstawy lub zakresu roszczenia. Powód cywilny nie ma natomiast prawa dowodzenia okoliczności mających wpływa na wymiar kary.

W celu realizacji swoich uprawnień powód cywilny może na przykład składać wnioski dowodowe, a także zadawać pytania osobom przesłuchiwanym po oskarżycielu publicznym, oskarżycielu posiłkowym, pełnomocniku oskarżyciela posiłkowego, oskarżycielu prywatnym i pełnomocniku oskarżyciela prywatnego, a przed biegłym, obrońcą, oskarżonym i członkami składu orzekającego (art.370 § 1 kpk).

Po zamknięciu przewodu sądowego powód cywilny może zabrać głos po oskarżycielu publicznym, oskarżycielu posiłkowym i oskarżycielu prywatnym (art. 406 kpk).

W razie skazania oskarżonego albo warunkowego umorzenia postępowania, sąd uwzględnia albo oddala powództwo cywilne w całości lub części. W przypadku innego rozstrzygnięcia (np. umorzenia, uniewinnienia) sąd pozostawia powództwo cywilne bez rozpoznania. Sąd orzeka także o pozostawieniu powództwa cywilnego bez rozpoznania również, jeżeli materiał dowodowy ujawniony w toku rozprawy nie wystarcza do rozstrzygnięcia powództwa cywilnego, a uzupełnienie tego materiału spowodowałoby znaczną przewlekłość postępowania. Jeżeli zasądzone odszkodowanie nie pokrywa całej szkody lub nie stanowi pełnego zadośćuczynienia za krzywdę, pokrzywdzony może dochodzić dodatkowych roszczeń w postępowaniu cywilnym (art. 415 kpk).

W terminie zawitym 7 dni od daty ogłoszenia wyroku powód cywilny może złożyć wniosek o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia wyroku. (art.422 § 1 kpk). Termin do wniesienia przez powoda cywilnego apelacji wynosi 14 dni i biegnie od chwili doręczenia mu wyroku z uzasadnieniem.

Jeżeli wymaga tego interes społeczny, powództwo w terminie określonym w art. 62 kpk może wytoczyć także prokurator na rzecz pokrzywdzonego lub, w razie jego śmierci, na rzecz osoby najbliższej pokrzywdzonego. Prokurator może także popierać powództwo wytoczone prze te osoby (art.64 kpk).


Opracowano w Prokuraturze Okręgowej w Świdnicy.